Museum Kurhaus / Kleef

Ewald Mataré Verzameling


Verwacht

Hendrick Goltzius & Pia Fries
Proteus en Polymorphia 08.10.2017–11.02.2018

Ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan presenteert het Museum Kurhaus Kleef van 8 oktober 2017 tot 11 februari 2018 een tentoonstelling, die, naast het loven van enkele passages uit de loopbaan van het museum tot nu toe, eveneens het verleden en het heden bij elkaar brengt. Het gaat om een tentoonstelling waarbij een zwaartepunt van de collectie met werken van een geroemd kunstenares gecombineerd is. Het artistieke oeuvre van de maniërist uit de late 16e eeuw en de vroege 17e eeuw, Hendrick Goltzius, en de hedendaagse schilderes Pia Fries worden door meer dan 400 jaar van elkaar gescheiden.

Het is de eerste keer dat de prominente artistieke oeuvres van beide kunstenaars gezamenlijk en veelomvattend tegenover elkaar staan. Passie voor metamorfose verenigt de twee; Pia Fries heeft zich derhalve als Polymorphia bij de ondertitel van de tentoonstelling gevoegd, naast de eretitel Proteus, die door kunstenaarsbiograaf Karel van Mander aan Goltzius gegeven werd. Hiermee laat zij knipogend associaties met een fictief, antiek voorkomend kunstenaarskoppel toe.

In het Museum Kurhaus Kleef bevindt zich een magnifieke verzameling van 100 kopergravures van Hendrick Goltzius (Bracht am Niederrhein 1558-1617 Haarlem), die afkomstig is uit de collectie van de Rheinbergerse notaris Robert Angerhausen (†1966). Deze verzameling zal in 2017, ter gelegenheid van de 400ste sterfdag van Hendrick Goltzius, de basis vormen van het eerste omvangrijke drukgrafische retrospectief van de kunstenaar in de regio Niederrhein sinds 1982. Zijn virtuoze, maniëristische oeuvre wordt in een betekenisvolle context met bruiklenen uit Duitsland en Nederland tentoongesteld.

De internationaal geroemde schilderes Pia Fries (*1955 in Beromünster, Zwitserland) was in 1997 de eerste kunstenares die een solotentoonstelling in het Museum Kurhaus Kleef heeft gehouden. Toen al werden in haar oeuvre bepaalde zinspelingen naar de historische schilderkunst merkbaar. Precies tijdens het twintigjarig jubileum van het museum keert ze terug om haar nieuwste werken, waarin ze zich sinds 2010 intensief met Hendrick Goltzius heeft beziggehouden, met zijn zeer complexe creaties in een overtuigende, beeldende synthese te zetten. 

Hendrick Goltzius: Proteus

Hendrick Goltzius (Bracht am Niederrhein 1558-1617 Haarlem) behoort tot de belangrijkste kopergraveurs, tekenaars, schilders en uitgevers van zijn tijd. Al tijdens zijn leven ontving hij voor zijn opvallende kopergraveerkunst, die zowel stilistisch verfijnd als technisch virtuoos was, grote waardering en genoot hij een uitzonderlijke reputatie. Nadat Goltzius in 1582 met de oprichting van een eigen grafische uitgeverij in Haarlem onafhankelijk werd, zette hij als bekwaam uitgever en handig zakenman de Europese markt voor drukgrafiek totaal op zijn kop. Als gevolg van de massale verspreiding promoveerde zijn werk tegen het einde van de zestiende eeuw tot katalysator van belangrijke artistieke innovaties.

Goltzius’ werk getuigde van een onnavolgbare virtuositeit en een vermogen om te veranderen. Karel van Mander duidde hem aan als Proteus, de zeegod uit de Griekse mythologie die de gave bezat om telkens van gedaante te wisselen. Net als hij had Goltzius het talent om zich met welke stijl dan ook vertrouwd te maken. Goltzius’ oeuvre bestaat derhalve uit een verbluffende synthese van eigen en vreemd, van nieuw en oud, van de kunst uit het noorden en uit het zuiden.

Met werken zoals de zogenoemde Meestergravures, zes scènes uit het leven van Maria, die in de stijl van Albrecht Dürer, Lucas van Leyden en Parmigianino zijn gegraveerd, bewees Goltzius te beschikken over een kameleonachtige vaardigheid om zich stijlen en technieken toe te eigenen, waarbij hij zich niet beperkte tot pure nabootsing, maar zich ten doel stelde zijn voorbeelden te overtreffen. In zijn expliciete Verwandlungskunst (kunst van de metarmorfose) toont Goltzius zich als een kunstenaar die over de kunstgeschiedenis in haar volle omvang reflecteert en die aanvankelijk achter de werken van anderen verdwijnt, om tenslotte als een volmaakt expert uit hun schaduw naar voren te treden.

Naast centrale werken van Goltzius worden ook werken van zijn leerlingen en tijdsgenoten tentoongesteld, namelijk Jan Harmensz. Muller (1571–1628), Jan Saenredam (1565–1607), Jacques de Gheyn II. (1565–1629) en Jacob Matham (1571–1631).

Pia Fries: Polymorphia

Pia Fries is één van de grootste schilderessen van onze tijd, wiens werk in internationale kunstmusea over de hele wereld te vinden is. In 2017 werd zij als eerste kunstenares met de Gerhard-Altenbourg-Preis onderscheiden, die vooraanstaande levenswerken van hedendaagse kunstenaars beoordeelt. Als toelichting noemde het curatorium haar o.a. een Vertreterin der reinsten Malerei (vertegenwoordigster van de zuiverste schilderkunst). Een bijzondere creatieve omgang met kleur zou haar doen uitblinken.

In haar oeuvre citeert Pia Fries voorbeelden uit de kunst- en cultuurgeschiedenis. De motieven die ze daarin aantreft verwerkt ze dynamisch in haar furieuze, abstracte schilderkunst. Sinds 2010 houdt ze zich met fragmenten uit de kopergravuren van de maniëristische kunstenaar Hendrick Goltzius bezig. Aan het begin wijdde ze zich aan zijn iconische Fahnenschwinger (1587), de, als het ware, paraderende afbeelding van een jonge vlaggendrager aan het front van een leger, wiens wapperende vlag meer dan tweederde van de afbeelding inneemt.

Onlangs ligt haar focus op de Himmelstürmer (hemelbestormers; 1588), een serie van vier kopergravuren met de mythologische gedaanten Tantalus, Icarus, Phaëton en Ixion, die bij Goltzius in een momentopname van het vallen in een tuimelende strijd met de aantrekkingskracht van de aarde afgebeeld zijn. Alle associaties die daarmee gepaard gaan – verlies, pijn of dood, maar ook ongedwongenheid of onafhankelijkheid – versterkt ze met behulp van de middelen in haar schilderkunst.

Dat is voor mij het vormende, scheppende proces, dat ‘Polymorphia’ betekent: ik neem dat wat al tot symbool geworden is, bekijk het vanuit mijn hedendaagse visie en laat het ‘nieuw worden’’, zegt Pia Fries.

Oud en nieuw gaan in haar schilderijen een productieve verbinding aan, ze slingeren oude werken in één klap in een nieuwe, moderne zienswijze vol schilderachtige woede, krachtige kleuren en radikale uitdrukking. Pia Fries wijdt zich aan aspecten zoals de arcering van de kopergravures, het ritme van de afbeeldingen, de anatomie van de lichamen of aan het losbarsten van sterke emoties – zoals bijvoorbeeld de angst van de afgebeelden in het moment van het vallen. Ze ontwikkelt haar schilderijen uit de kleuren en uit de lijnen. Concrete afbeeldingen buiten beschouwing latend, creërt ze intensieve kleurlichamen en lijnen, die uit of juist in het schilderij leiden en visualiseert krachten, die naar binnen of naar buiten dringen.

Op haar schilderijen, die afhankelijk van het formaat ook wel eens op de grond liggen, werkt ze met penselen, spatels, messen, kammen of harken. Kleur giet ze doelgericht of maakt ze kleurpasta’s van. Op gedroogde gedeelten schraapt ze de verf er (deels) weer af of bekrast het met een mes – om de essentie tevoorschijn te brengen. Driedimensionaal werkende kleurgebieden combineert ze met lege vlakken en vult deze met zeefdruk-elementen en collagetechnieken aan.

Pia Fries studeerde van 1977 tot 1980 aan de Kunstgewerbeschule Luzern en van 1980 tot 1986 aan de Kunstakademie Düsseldorf. In 1986 werd ze Meisterschülerin (meesterleerlinge) van Gerhard Richter. Sindsdien is ze hoogleraar, eerst in Düsseldorf, later in Karlsruhe, Berlijn en momenteel in München. Ze woont en werkt in Düsseldorf.

Hendrick Goltzius en Pia Fries: Proteus en Polymorphia

Bij de tentoonstelling Hendrick Goltzius en Pia Fries: Proteus en Polymorphia verschijnt een rijkelijk geïllustreerde catalogus met essays van Deborah Bürgel (Staatliches Museum Schwerin), Ory Dessau (freelance curator, Berlijn), Veronika Hebben (Niederrheinisches Museum Kevelaer), Valentina Vlašić (Museum Kurhaus Kleef) en Eva-Maria Willemsen (freelance kunsthistoricus, Kempen).

De catalogus wordt door Ingo Offermanns (Hochschule für bildende Künste Hamburg / Alliance Graphique Internationale) bewerkt, gesponsord door de Vereniging van Vrienden van het Museum Kurhaus en Koekkoek-Huis Kleef e.V. en uitgegeven door de Wasmuth-Verlag Tübingen.

De tentoonstelling wordt gesponsord door 

Ministerie voor familie, kinderen, jeugd, cultuur
en sport van de deelstaat Noordrijn-Westfalen
www.mfkjks.nrw.de

Stad Kleef
www.kleve.de

Pro Helvetia – Zwitserse kunststichting
www.prohelvetia.ch

Vereniging van Vrienden van het Museum Kurhaus
en Koekkoek-Huis Kleef e.V. 
www.freunde-klever-museen.de

Met vriendelijke ondersteuning

Sparkasse Rhein-Maas – Premium-partner van het Museum Kurhaus Kleef en B.C. Koekkoek-Huis

The Rilano Hotel Cleve City
www.rilano-hotel-kleve.de

WDR 3 – Cultuurpartner van het Museum Kurhaus Kleef
www.wdr3.de

Hendrick Goltzius, Phaëton, Hemelbestormers, 1588, kopergravure, Niederrheinisches Museum für Volkskunde und Kulturgeschichte e.V., Kevelaer, foto: Annegret Gossens
Pia Fries, corpus transludi D7, 2017, acryl, kleurpotlood en zeefdruk op papier op hout, courtesy the artist, foto: Hans Brändli © VG Bild-Kunst, Bonn 2017
Hendrick Goltzius, Marcus Curtius / Romeinse helden, 1586, kopergravure, Museum Kurhaus Kleef – Collectie Robert Angerhausen, foto: Annegret Gossens
Pia Fries, collado, 2015, olieverf en zeefdruk op hout, privéverzameling Zwitserland, Courtesy Mai 36 galerij, Zürich, foto: Achim Kukulies © VG Bild-Kunst, Bonn 2017
Hendrick Goltzius, Hemelvaart / Dag des oordeels, rond 1577, kopergravure, Museum Kurhaus Kleef – Collectie Robert Angerhausen, foto: Annegret Gossens
Pia Fries, irit (links) / drevent (rechts), 2015, olieverf en zeefdruk op hout, privéverzameling Zwitserland, Courtesy Mai 36 galerij, Zürich, foto: Achim Kukulies © VG Bild-Kunst, Bonn 2017
Hendrick Goltzius, Venus en Amor, 1596, kopergravure, Museum Kurhaus Kleef – Collectie Robert Angerhausen, foto: Annegret Gossens
Pia Fries, corpus transludi A7, 2017, acrylverf en zeefdruk op papier op hout, courtesy the artist, foto: Hans Brändli © VG Bild-Kunst, Bonn 2017
Hendrick Goltzius, Pluto kijkt naar zijn brandende rijk, 1588-90, houtsnede, Museum Kurhaus Kleef – Collectie Robert Angerhausen, foto: Annegret Gossens

Download

mkk_Goltzius_Fries_Einladung (web) (PDF)
-> Deze pagina afdrukken